De energietransitie dendert voort, en nergens zijn de spanningen tussen ambitie, infrastructuur en eigendom zo voelbaar als bij de aanleg van collectieve warmtenetten. Gemeenten worden door het Rijk gestimuleerd om in te zetten op warmtenetten als oplossing voor netcongestie en aardgasvrije wijken. Tegelijkertijd zien we dat de kosten, risico’s en verantwoordelijkheid voor die warmtenetten vaak op het bordje van de samenleving terechtkomen. Hoe kan dat? Deze blog gaat over warmtenetten en publieke regie: waarom publieke investeringen ook publieke zeggenschap moeten betekenen.
Van marktwerking naar publieke urgentie
In de jaren ’90 en 2000 koos Nederland ervoor om het energienetwerk deels te liberaliseren. Gemeentelijke energiebedrijven en hun kabels werden verkocht aan commerciële partijen als Nuon en Essent, in de hoop dat marktwerking tot efficiëntie zou leiden. Levering en opwekking gingen naar de markt, het beheer van het elektriciteitsnetwerk kwam uiteindelijk in publieke handen (Liander, Enexis, Stedin).
Op papier leek dit logisch. Maar in de praktijk hebben veel marktpartijen jarenlang weinig geïnvesteerd in netverzwaring. Rapporten over aankomende elektrificatie (warmtepompen, elektrische auto’s, zonneparken) waren bekend, maar investeringen bleven uit. De reden? Het investeringsklimaat was risicomijdend en sterk gereguleerd: netbeheerders mochten niet zomaar “vooruit investeren” zonder directe aansluitvraag, en commerciële partijen hadden geen prikkel om langetermijnkosten te dragen voor publieke baten.
De rekening komt nu
Anno 2025 worstelt Nederland met zware netcongestie. Hele bedrijventerreinen kunnen niet uitbreiden, laadpalen kunnen niet worden aangesloten, en nieuwbouwwijken staan op de wachtlijst. De oplossing? Volgens het Rijk: onder andere warmtenetten. Collectieve warmtevoorziening, zeker met geothermie, kan duizenden woningen verwarmen zonder extra belasting op het elektriciteitsnet. Het klinkt logisch. Maar dan rijst de vraag: wie gaat dat aanleggen, financieren en beheren?
Veel gemeenten willen publieke zeggenschap over deze cruciale infrastructuur. De nieuwe Warmtewet (Wet collectieve warmtevoorziening) verplicht zelfs dat warmtenetten voor minimaal 51% in publieke handen zijn. Een positieve ontwikkeling — ware het niet dat veel gemeenten op achterstand staan. Ze hebben geen eigen warmtebedrijven meer. Ze missen de technische capaciteit. En ze zien zich geconfronteerd met marktpartijen die alleen willen instappen als het financiële risico wordt afgedekt met… publiek geld.
Marktpartijen met de hand op: publiek risico, privaat gewin?
Vattenfall, Eneco, Equans: grote energiebedrijven tonen zich bereid om warmtenetten aan te leggen, maar vragen wel om garanties, subsidies en tariefzekerheid. In Amsterdam verhoogde Vattenfall recent de vaste lasten voor stadswarmte met honderden euro’s per jaar. In Den Haag zien we dat het maatschappelijk voordelige warmtenetscenario financieel ongunstiger is voor individuele bewoners dan een warmtepomp.
En zo ontstaat opnieuw een rare paradox: de overheid (gemeenten en Rijk) investeert miljarden in warmtenetten om netcongestie te verminderen en de energietransitie te versnellen, maar het eigendom, de baten en het prijsbeleid liggen vaak nog bij bedrijven met winstdoelstellingen. Het publieke belang wordt afhankelijk van de bereidheid van marktpartijen — terwijl diezelfde partijen in het verleden verzuimd hebben om te investeren in de netten waarvan ze nu de vruchten willen plukken.
Tijd voor publieke regie en structurele zeggenschap
Als we publieke middelen inzetten voor publieke doelen, dan moeten we ook publieke regie durven nemen. Dat betekent:
– Gemeenten moeten investeren in publieke warmtebedrijven of stevige publieke partnerschappen (bijv. met EBN, HVC, EBZH)
- EBN (Energie Beheer Nederland) is een staatsbedrijf dat namens het Rijk investeert in ondergrondse energie, waaronder aardwarmte.
- HVC is een duurzaam energie- en afvalbedrijf in handen van gemeenten en waterschappen, en actief in warmtenetten.
- EBZH (Energie Beheer Zuid-Holland) is een provinciaal warmtebedrijf dat de aanleg van duurzame warmte-infrastructuur ondersteunt.
– Tarieven moeten transparant en gereguleerd zijn, met prijszekerheid voor bewoners
– Rijk en provincies moeten niet alleen subsidiëren, maar ook medeverantwoordelijkheid nemen in governance
– Marktpartijen mogen meedoen, maar niet de regie hebben over infrastructuur die fundamenteel is voor onze collectieve toekomst
Bekijk bijvoorbeeld de aanpak van HVC of Energie Beheer Nederland (EBN) voor voorbeelden van hoe publieke partijen hun rol in de warmtemarkt versterken.
De les van het verleden
De verkoop van de energiekabels was geen misdaad, maar wel een vergissing met gevolgen. De vrijblijvendheid van marktwerking heeft geleid tot onderinvestering, en nu betalen we de prijs: letterlijk én figuurlijk. Warmtenetten kunnen een geweldige oplossing zijn, maar alleen als ze écht in dienst staan van de samenleving. Dat vereist leiderschap, visie en structurele publieke betrokkenheid.
Wie betaalt, bepaalt — maar dan moet de overheid dat ook écht doen.
Hieronder een aantal linkjes naar websites die warmtenetten aanbevelen LET wel op, het zijn niet allemaal onafhankelijke websites, maar websites waar vaak grote energie bedrijven achter zitten die belang hebben bij warmtenetten, dus echt onafhankelijk zijn ze NIET allemaal.